Rikardo Reiš na međi magije i zbilje

Kada je 1984. godine Žoze de Sousa Saramago objavio svoj roman Godina smrti Rikarda Reiša, svet je već mogao da nasluti da je veliki pisac ušao na vrata svetske književnosti. Iako mu je sudbina na tom putu postavljala naizgled nepremostive prepreke, još od detinjstva, kada je zbog velikog siromaštva morao da napusti školu i završi mašinski zanat u Lisabonu, pa preko zrelog doba kada je često bio u sukobu sa vlastima zbog kritičkog odnosa prema Salazarovom diktatorskom režimu, pa i sa Katoličkom crkvom kada je uznemirio duhove napisavši roman-antijevanđelje, uspeo je da dostigne najviša književna priznanja – portugalsku Kamoišovu nagradu, a 1998. i Nobelovu nagradu za književnost kao prvi nagrađeni Portugalac.

Žoze Saramago (izvor: wikipedia.org)

Saramagov literarni rad započet je još u njegovom mladalačkom dobu kada je nakon celodnevnog rada u automehaničarskoj radionici, mnoge noći provodio u biblioteci. Još tada je stvoren zametak njegovog stvaralaštva, a posebno jednog romana koji je nastao kao inspiracija na književni život i rad najvećeg i najoriginalnijeg portugalskog pesnika Fernanda Pesou.

Fernando Pesoa (izvor: wikipedia.org)

Da bismo razumeli roman Godina smrti Rikarda Reiša, moramo se vratiti vek ranije ne bismo li saznali na koji način je fascinantni Pesoa osmislio ne samo svoje stvaralaštvo, nego i svoj život. Pesnik, esejista, astrolog, radio je kao činovnik smatrajući taj život lažnim dok  je svoje prave živote živeo u snovima i poeziji. Boreći se sa velikom usamljenošću, pribegao je jednom originalnom rešenju – stvorio je likove koji su postali deo njegovog života. Naime, Pesoa je stvorio čitavu galeriju ličnosti, preko 80, koje je koristio kao pseudonime za svoje poetske zbirke, ili kako ih je on nazivao heteronime, zadužujući tako svoje bliže i dalje „saradnike“ da u pesničkoj formi odgovaraju na najvažnija pitanja ljudske egzistencije. Međutim, nije se zaustavio samo na zbirkama pesama, nastavio je da gradi odistinske ličnosti sa biografijama, karakterima, fizionomijama, astrološkim kartama, a nekima dodelio i smrt. Od svih njih izdvojila su se trojica, Kaejro, De Kampuš i Reiš, za koje se Pesoa toliko vezao da im se i pridružio u jedinstvenom poetskom učenju. Upravo je Rikardo Reiš, u Pesoinoj mašti stvoren 1887, bio lekar i živeo kao iseljenik u Brazilu od 1919. godine.

Astrološka karta Rikarda Reiša koju je izradio Fernando Pesoa (izvor: wikipedia.org)

Na bazi ne samo izmaštanog Reišovog života, već i na temeljima Pesoinog genijalnog uma, Saramago je stvorio svoj kultni, možda i najpoznatiji roman prikazavši u njemu sâm, ali i kroz prizmu pesnikovih izmaštanih ličnosti koliko je zapravo ljudski život trivijalan kada u jednoj pesničkoj inspiraciji može nastati još osamdeset izgrađenih individua.

Potpis Rikarda Reiša, koji je kreirao Fernando Pesoa (izvor: wikipedia.org)

Saramagov roman počinje šesnaest godina kasnije od stvaranja Reiša i njegovog progonstva u Brazil, kada se 1935. vraća u Lisabon zbog smrti prijatelja Fernanda Pesoe i zatiče svoju zemlju izmenjenu pod stegom mračnog diktatorskog režima, usred uspona fašističkog pokreta u Evropi, u osvit Španskog građanskog rata. U tamnoj atmosferi hotela kao usputne stanice biće ispitivan i proveravan od strane policije, gledan ispod oka od strane gazde i gostiju, zavođen od strane sobarice Lidije, zanesen smernošću mlade devojke Marsende kojoj je mistična bolest paralizovala levu ruku, ali i često posećivan od strane duha Fernanda Pesoe, koji još devet meseci nakon smrti provodi na zemlji, baš kao što čovek provodi devet meseci pre nego što se, rodivši se, na nju stupi, vodeći sa njim razgovore o životu, ljubavi, umetnosti, književnosti, politici, religiji, istoriji i smrti.

Zamišljeni lik Rikarda Reiša, skica Kristijana Sardinja (izvor: wikipedia.org)

U ovom oskudnom zapletu u središtu je tipičan moderan čovek 20. veka – povučen, indiferentan i otuđen u svetu punom nesigurnosti i previranja , sa često potisnutim nemirom krvi u kojoj se sve komeša, ali ga on potiskuje iz straha od sopstvenog tela jer nikada se ne zna kuda ga to može odvesti, antiheroj koji se utapa u svoju prirodu i hirove, dozvoljavajući  da ga samoća pritisne, a tama koja je u stopu prati, proždre. I atmosfera koja ga okružuje ide mu naruku, okružuju ga likovi koji su i sami puni unutrašnje tame, strepnje, usamljenosti i nerazumevanja, kojima i najlepše stvari u životu naprosto iscure kroz prste,ali i široke avenije i bezbrojne uske krivudave uličice Lisabona čija lepota je zatamnjena siromaštvom, usamljenim hukom oronulih brodova u luci, dalekim šumom mora i melanholijom kiše i magle, simbolično najavljujući nadolazeći sumrak Evrope.

Lisabon (izvor: instagram.com)

U ovom filozofskom romanu koji je u sebi spojio nadrealizam, simbolizam i magični realizam, taj popularni pravac za latinoameričke pisce, kao da su se sabrali uticaji svih najznačajnijih pisaca 20. veka – Kafke, Prusta, Džojsa i Borhesa, iskazujući najlepše crte Saramagove poetike, njegove književne ukuse, ali i uznemireni senzibilitet koji pulsira u osećaju nezaustavljivo zloslutne linije života. Načinjući teme atmosfere nadolazećeg Španskog građanskog rata i represija diktatorskog režima dao je najbolju kritiku portugalskog društva tridesetih godina prošlog veka, milimetarski precizno sekući njenom oštricom političke, klasne i društvene podele, nepravde, revoluciju u periodu istorijske prekretnice, ali i ljudsku prirodu modernog čoveka koji odbija da ispuni obavezu uklapanja u socijalni i kulturni kalup sveta koji ga okružuje.
Nadrealističke vizije i simbolističko naginjanje ka spiritualnom i misterioznom, gde se brišu granice mašte i realnosti, Saramago spaja sa najupečatljivijim odlikama magičnog realizma, a one raskošno isijavaju iz sablasnih susreta Pesoe i Reiša, tvorca i lika, smrti i života, na međi magije i zbilje u kojoj se u oblasti alternativnog sveta stvarnost ispravlja i razlaže, u kojoj se govori o značenjima slika, predmeta ili pojava iz okruženja, u kojoj se otkriva istina da se u najobičnijim stvarima životne svakodnevice skriva poneka emocija i dublje značenje koje otkucava zajedno sa poslednjim danima Rikarda Reiša, dajući smisao života. I kao i svaki indiferentni pripovedač magičnog realizma, sve te susrete jave i sna, realnosti i onostranog , on ne objašnjava kao nešto fantastično, nerealno, nemoguće, neobično, već mirno nastavlja sa radnjom kao da se baš ništa čudno nije ni dogodilo.

Prvo izdanje romana “Godina smrti Rikarda Reiša” na portugalskom (izvor: wikipedia.org)

Jedinstvenim stilom pisanja bez upotrebe pravopisnih znakova sem tačke i zareza, pri čemu u dijalozima koristi veliko slovo iza zapete kada kreće naredna replika, Saramago vešto izlazi na kraj sa dugim rečenicama i pasusima koji se ponekad prelivaju i na nekoliko stranica. Iako mogu delovati naporno za čitanje jer ne postoje uobičajene pauze u smeni izjava govornika koje omogućavaju da se lakše razmisli o svim detaljima o kojima se u dijalozima govori, uz malo koncentracije lako se prepoznaju i usvajaju sve raskošne misli kojima roman obiluje.
A njih ima napretek, jer delo nije posvećeno samo Pesoi, nego i svakom običnom čoveku koji je dovoljno hrabar da misli svojom glavom i spozna sopstvene emocije. Sve one šalju snažne poruke da je ponekad teskoba puna tišine koja ima najjači krik, toliko jak da može odjekivati i kroz generacije koje će tek doći, ali i da svako od nas mora da spozna razliku između „biti“ i „postojati“ jer ako samo postojimo, a ne bivstvujemo celom dušom, koračajući kao u snu otuđeni i nezainteresovani, možemo izgubiti šansu da spoznamo onu njenu drugu stranu koja tera u potragu za smislom našeg postojanja i snažnim osećanjima, onu koja nudi istinu da su obe strane duše neophodne da bi se pronašao kompas kojim se sigurno brodi po pučini zvanoj život.

Potpis Žozea Saramaga (izvor: wikipedia.org)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s